Większości z nas praca logopedy kojarzy się z korygowaniem wad wymowy, czy nauką poprawnej wymowy głoski „r”.
Rzeczywiście do niedawna większość pacjentów gabinetów logopedycznych przychodziła właśnie z tymi trudnościami do specjalisty.
Jednak w ciągu ostatnich lat logopedia znacznie ewoluowała i stała się interdyscyplinarna, łącząc w diagnostyce oraz terapii elementy lingwistyki, psychologii, pedagogiki, medycyny oraz fizjoterapii.
Logopedzi specjalizują się w pracy zarówno z noworodkami, niemowlakami, przedszkolakami, nastolatkami, jak i dorosłymi, a nawet z seniorami.
Warto dodać, że choć rozwój mowy przebiega od narodzin do 7 roku życia, niektóre nawyki, w które nabywamy podczas procesu rozwoju, mogą się dla nas stawać uciążliwe dopiero z wiekiem.
Konsultacja ze specjalistą w zakresie mowy powinna być brana pod uwagę na każdym etapie rozwoju dziecka, jak i u osób dorosłych, gdy tylko pojawią się wątpliwości lub obawy o prawidłowy rozwój mowy, budowę narządów artykulacyjnych i poprawności realizacji dźwięków mowy lub w przypadku wyraźnych zaleceń od innego specjalisty.
Często rodzic nie jest świadomy wad wymowy u swojego dziecko. Osłuchanie z wymową podopiecznego skutkuje tym, że nawet jeśli jest ona zniekształcona uważamy ją za prawidłową. Dlatego tak ważne jest, aby każdy rodzic poznał normy rozwoju mowy, aby móc obiektywnie odnieść etap rozwoju swojego dziecka do przyjętych standardów. Należy jednak pamiętać, że każdy rozwija się w swoim tempie, a przyjęta klasyfikacja rozwoju mowy jest jedynie wskazówką, która staje się pomocna w planowaniu działań dążących do harmonijnego i prawidłowego rozwoju dziecka.
Wbrew pozorom na pełny rozwój mowy człowieka nie składa się jedynie prawidłowa wymowa głosek ale również prawidłowa praca mięśni narządów artykulacyjnych, mających wpływ między innymi na planowanie ruchów artykulacyjnych. Ważnym elementem jest zatem świadomość oraz prawidłowość pracy naszych mięśni.
W przypadku niemowląt, w pierwszych etapach nabywania zdolności mówienia, ważnym elementem jest obserwacja dziecka.
Jeśli podczas karmienia występują problemy ze ssaniem/połykaniem, pojawia się krztuszenie (podobne dźwięki do mlaskania, klikania) lub karmienie piersią sprawia matce dyskomfort jest to wskazanie, aby udać się na konsultację logopedyczną. Małe dziecko ok. 4 miesiąca życia powinno rozpoznawać i odpowiadać na nasz uśmiech, ok. 9 miesiąca wskazuje na nas palcem, a w międzyczasie między 6, a 10 miesiącem wydaje pierwsze intencjonalne dźwięki tzw. gaworzenie. Każdy z tych etapów może rozwijać się w swoim tempie, jednak znaczne opóźnienia powinny nas skłonić do spotkania u logopedy. Częstym powodem wizyt maluszków jest również aspekt rozszerzania diety, który może się wiązać z niechęcią do niektórych produktów ale i faktur konkretnych artykułów.
W okolicy pierwszych urodzin dziecka oczekuje się wypowiadania przez nie pierwszych znaczących słów np. mama, baba, tata, oraz wyrazów dźwiękonaśladowczych
W tym wieku dziecko jest w stanie kojarzyć usłyszane słowa z konkretnymi przedmiotami, a także znać i rozpoznawać swoje imię oraz reagować na proste polecenia. Rozumienie mowy znacznie wyprzedza umiejętności mówienia dzieci. Gromadzenie informacji (słyszanych słów) jest kluczowe, aby w kolejnych etapach rozwoju mowy móc z nich korzystać.
W kolejnym roku życia dziecka zasób wypowiadanych słów powinien znacznie się powiększyć, a nawet mogą się pojawić próby budowania prostych zdań np. mama daj, tata am. Dziecko w wieku 2 lat powinno nawiązywać kontakt z otoczeniem, trenować swoją mowę poprzez próbę naśladowania usłyszanych dźwięków. W tym momencie rozwoju dziecko posługuję się po części komunikacją niewerbalną za pomocą np. wskazywania na konkretne przedmioty gdy chce się pobawić konkretną zabawką.
Rodzic jako uważny obserwator powinien dostrzec kontakt wzrokowy w przypadku rozmowy z dzieckiem, wyraźną reakcję na polecenia wydane ze strony opiekuna, rozpoznawanie kierunku skąd przychodzą bodźce dźwiękowe oraz umiejętność powtarzania i naśladowania prostych ruchów.
W tym wieku może pojawiać się tendencja do wysuwania język podczas mówienia co jednoznacznie powinno prowadzić do konsultacji z logopedą. Ssanie smoczka, kciuka, nadmierne ślinienie się czy chrapanie podczas snu powinno również zostać omówione ze specjalistą.
Dzieci w tym wieku mają jeszcze trudność w prawidłowej realizacji głosek, stąd bardzo często zauważamy uproszczenia wyrazów magnetofon-tofon, elizję (brak) głosek miś-mi oraz stosowanie wyrazów dźwiękonaśladowczych do nazywania np. pojazdów, zwierząt, przedmiotów.
3 lata…na tym etapie w dalszym ciągu w mowie dziecka mogą dominować krótkie wyrazy o prostej strukturze i będą one wymawiane znacznie lepiej niż dłuższe, co wynika z wciąż rozwijającej się sprawności narządów artykulacyjnych, aczkolwiek w tym okresie powoli zaczną pojawiać się już dwu- i trzy- sylabowe wyrazy oraz wiele pytań na temat świata.
W tym roku życia dziecko coraz częściej posługuje się zdaniami pojedynczymi rozwiniętymi i zdaniami złożonymi. Mowa 3-latka powinna być zrozumiała dla otoczenia.
Warto zwracać uwagę, aby dziecko oddychało przez nos, a podczas spania odpoczywało z zamknięta buzią. Ewentualne chrapanie może być powodem infekcji górnych dróg oddechowych, która po dłuższym okresie występowania powinna zostać zdiagnozowana przez specjalistę. Cenne w tym przypadku będzie skonsultowanie się z neurologopedą.
Artykulacyjnie dziecko powinno sobie już radzić z :
samogłoski [a, o, u, e, i, y] (czasem bez [y])
spółgłoski [p, b, m, t, d, k, g, ch, f, w, l, ł, j, n, ń, ś, ź, ć, dź]
3 rok życia jest czasem niezwykle intensywnego rozwoju dziecka. Jest to etap podczas, którego dziecko zaczyna rozumieć, że ono i rodzic nie są tym samym. Dziecko zaczyna dążyć do autonomii, dostrzega swoją tożsamość i coraz częściej mówi o sobie w pierwszej osobie.
W związku z dynamicznym skokiem rozwojowym 4 latki mogą napotkać na swojej drodze do zdrowej i poprawnej mowy kilka przeszkód.
Kolejny rok to czas wzmożonej aktywności ruchowej oraz bardzo silny wzrost zainteresowania światem zewnętrznym. Dziecko coraz lepiej radzi sobie z wyrażaniem własnych potrzeb dzięki rozwijającym się umiejętnościom społecznym w tym umiejętnością mowy. Wiele pytań, opowieści poszerzone o nowe słowa i emocję stanowią sedno poznawania otoczenia w tym wieku. Istotne jest nie tylko zadawanie ich przez dorosłego (kto? co? co robi? kiedy? gdzie? dlaczego?), ale także odpowiadanie na pytania zadawane przez dziecko, by zaspokajać bardzo silną, zupełnie naturalną ciekawość i dostarczać właściwych wzorców językowych. Podczas składania nowych i dłuższych zdań u dziecka można zaobserwować pojawiająca się mowę bezdźwięczną (fota-woda, tom-dom) oraz zamianę głosek „k” na „t”, „g” na „d” są to objawy wskazujące na konieczność spotkania z logopedą oraz zdiagnozowanie pojawiających się nieprawidłowości.
5 i 6 rok życia to czas ostatecznego kształtowania się mowy, co prawda do końca życia dziecko będzie poszerzać swój zasób słownictwa, jednak te lata stanowią jeden z ostatnich etapów nabywania zdolności komunikacyjnych.
Dziecko nabywa wprawy w posługiwaniu się zdobytymi już umiejętnościami oraz stale uzupełnia swój system językowy o nowe zwroty, sformułowania i słownictwo. Na sposób posługiwania się językiem wpływ mają między innymi: organizacja funkcji półkulowych, poziom inteligencji, ogólna wiedza o świecie, wzorce mowy czy ilość i jakość bodźców językowych dostarczanych przez otoczenie.
W tym okresie powinno zwracać się uwagę na pojawiające się dotychczas wady wymowy, przestawienia głosek czy obcinanie końcówek słów.
Głoska r powinna być już wymawiana, chociaż często pojawia się dopiero w tym okresie.
Wypowiedzi 5 latka zazwyczaj uwzględniają kolejność zdarzeń i zależności przyczynowo – skutkowe oraz są zwykle poprawne gramatycznie.
Wszystkie głoski powinny być już realizowane prawidłowo.
Z racji początku szkolnej przygody u dzieci mogą pojawić się trudności z czytaniem lub pisaniem. W takiej sytuacji warto również skonsultować swoje obawy z logopedą, który pomoże znaleźć przyczynę i wskaże dalszą drogę postępowania.
7-latek ma utrwaloną poprawną wymowę wszystkich głosek oraz opanowaną technikę mówienia i jest gotowy na dalsze poszerzanie słownika i poznawanie świata
Niezależnie od wieku jeżeli na którymś z etapów rozwoju pojawi się jąkanie lub głoski zaczną brzmieć nosowo należy pilnie zgłosić się po poradę specjalisty logopedy.
Logopeda pomoże także ocenić prawidłowość budowy narządów artykulacyjnych oraz wędzidełka języka, wargi dolnej i górnej. Zwróci także uwagę na prawidłową dystrybucję mięśni, co może mieć bezpośredni wpływ na pojawienie się wad wymowy, a także wad zgryzu. Należy pamiętać, że rozpoczęcie leczenia ortodontycznego powinno wiązać się również z konsultacją z logopedą (nawet jeśli nie występują wady wymowy), a w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości także rozpoczęciem terapii logopedycznej.
Należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się we własnym, swoistym tempie i niewielkie opóźnienia rozwoju mowy nie powinny być powodem do niepokoju. Stopień rozwoju mowy w danym momencie może zależeć od różnych czynników. Do najważniejszych należą psychofizyczny rozwój dziecka oraz wpływ środowiska. Opóźnienia w pojawianiu się poszczególnych stadiów rozwoju mowy nie powinny przekraczać 6 miesięcy, jeżeli któryś z etapów rozwoju mowy opóźnia się koniecznie skonsultuj się z logopedą.
